Từ nguồn nước đầu tiên của đô thị Sài Gòn
Lịch sử của Nhà máy nước Thủ Đức gắn liền với lịch sử phát triển của đô thị Sài Gòn – TP.HCM, một đô thị quan trọng bậc nhất của cả nước. Từ cuối thế kỷ XIX, việc đảm bảo nước sạch cho cư dân đã trở thành một yêu cầu bức thiết. Dự án thiết kế thành phố Sài Gòn năm 1862 của chính quyền Pháp đã sớm đề cập đến bài toán cấp thoát nước, mở đầu cho giai đoạn hình thành hệ thống cấp nước đô thị đầu tiên với giếng Thévenet (1880) và loạt giếng khoan những năm sau đó.
Tuy nhiên, đến cuối thập niên 1950, hệ thống giếng cạn bộc lộ hạn chế: ranh mặn lấn sâu, công suất bị suy giảm nghiêm trọng, nhiều giếng không còn hoạt động. Trong bối cảnh đó, Sài Gòn Thủy Cục – tiền thân của Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn (SAWACO) – đã nghiên cứu phương án sử dụng nguồn nước sông Đồng Nai để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của đô thị đang mở rộng nhanh chóng
Năm 1961, dự án khai thác nước sông Đồng Nai chính thức được phê duyệt với các hạng mục quy mô lớn: xây dựng trạm thu và trạm bơm nước tại Hóa An (Biên Hòa), lắp đặt tuyến ống dẫn nước thô đường kính 72 inch dài 10,8 km, xây dựng nhà máy xử lý nước hiện đại cùng tuyến ống dẫn nước sạch về Sài Gòn dài 12,4 km
Ngày 12/12/1966, Sở sản xuất nước Đồng Nai – tiền thân của Nhà máy nước Thủ Đức – được khánh thành với công suất 450.000 m³/ngày, đáp ứng đến 90% nhu cầu nước đô thị lúc bấy giờ. Đây được xem là cột mốc mở ra kỷ nguyên mới trong việc cung cấp nước sạch cho Sài Gòn – Gia Định.
Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng 30/4/1975, lá cờ Tổ quốc tung bay trên nóc nhà máy báo hiệu một thời kỳ mới. Nhà máy được lực lượng quân quản tiếp quản, tiếp tục vận hành liên tục để phục vụ người dân trong hoàn cảnh đất nước còn khó khăn về vật tư, thiết bị và nguồn lực kỹ thuật. Các thiết bị Mỹ – vốn đòi hỏi phụ tùng chuyên dụng – khiến công tác bảo dưỡng gặp nhiều trở ngại, nhưng tập thể cán bộ công nhân viên đã thể hiện tinh thần sáng tạo, tận dụng vật tư tồn kho, cải tiến kỹ thuật để duy trì dòng nước liên tục cho thành phố
Từ 1975 – 1982, dù điều kiện kinh tế bao cấp, nguồn lực hạn chế, Nhà máy đã nâng công suất từ 450.000 m³/ngày lên khoảng 560.000 m³/ngày, đảm bảo cung cấp nước an toàn, liên tục trong giai đoạn đầy khó khăn này
Giai đoạn 1982 – 1995, Nhà máy tiếp tục cải tạo hệ thống bơm nước sông, thay 6 bộ cánh bơm công suất lớn, cải tiến dây chuyền công nghệ, nâng công suất lên 650.000 m³/ngày, đáp ứng nhu cầu nước tăng nhanh của thành phố đang bước vào thời kỳ đổi mới và mở cửa kinh tế
Trải qua gần sáu thập niên, từ những công trình đầu tiên mang dấu ấn kiến trúc – kỹ thuật của thế kỷ XX, Nhà máy nước Thủ Đức đã trở thành một biểu tượng về sự bền bỉ, sáng tạo và trách nhiệm với cộng đồng. Tập thể nhiều thế hệ cán bộ, kỹ sư, công nhân viên đã góp phần xây dựng nên một trong những nhà máy nước lớn nhất Việt Nam, đóng vai trò chủ lực trong hệ thống cấp nước TP.HCM.
Nỗ lực bảo vệ chất lượng nguồn nước, đảm bảo tuyệt đối an toàn cấp nước
Bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ từ những năm 1995 trở lại đây, Nhà máy nước Thủ Đức tiếp tục được đầu tư theo chiều sâu. Nhiều dự án lớn được triển khai, giúp hoàn thiện dây chuyền xử lý nước, cải tạo bể lọc và nâng cấp trạm bơm nước sạch. Đến năm 2002, công suất nhà máy được nâng lên 750.000 m³/ngày, mức công suất lớn nhất trong hệ thống cấp nước TP.HCM hiện nay
Cùng với đó, hệ thống công nghệ xử lý nước được đổi mới toàn diện. Một trong những dấu ấn quan trọng là việc thay thế phèn nhôm bằng chất keo tụ PAC từ năm 2009, giúp tăng hiệu quả xử lý và cải thiện chất lượng nước sạch đầu ra
Song song đó, nhà máy triển khai hàng loạt chương trình ứng dụng khoa học – công nghệ mới như: Hệ thống điều khiển – giám sát – thu thập dữ liệu SCADA, giúp vận hành thiết bị từ xa, nâng cao năng suất lao động và tăng tính an toàn trong kiểm soát chất lượng nước; Hệ thống quan trắc chất lượng nước online liên tục, kiểm soát các chỉ tiêu từ nguồn nước thô đến nước sạch trước khi bơm vào mạng cấp 1, 2, 3, giúp phát hiện sớm các biến động bất thường trong mùa mưa lũ hoặc các thời điểm nguy cơ ô nhiễm tăng cao; Hệ thống thông tin địa lý SAWAGIS hỗ trợ quản lý mạng lưới truyền dẫn – phân phối, tối ưu hóa phương án điều tiết sản lượng và áp lực nước, giảm thất thoát trên toàn hệ thống. Đặc biệt, sự hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế – trong đó có Chính phủ Hà Lan – đã góp phần hiện đại hóa hoạt động vận hành, bổ sung các thiết bị giám sát tiên tiến và chia sẻ kinh nghiệm quản lý nguồn nước theo chuẩn quốc tế
Trong giai đoạn từ năm 2020 cho đến nay, Nhà máy đã triển khai hàng loạt dự án nâng cấp, cải tạo quy trình công nghệ và trang bị mới máy móc thiết bị để nâng cao chất lượng nước ra Nhà máy, đảm bảo an toàn sản xuất như Dự án “Cải tạo bể lắng 6, 7”, Dự án “Trang bị hệ thống châm vôi bột”, các dự án trang bị bộ điều khiển điện cho van hệ thống hồ lọc và các bơm chính tại Nhà máy…v.v. Ngoài ra, các Dự án “Xây dựng hệ thống hút bùn tự động các bể lắng NMNTĐ”, “Xây dựng Trạm tiếp nhận bùn bể lắng” cũng đang trong giai đoạn chuẩn bị nghiệm thu và bàn giao đưa vào sử dụng.
Với trọng trách cung cấp hơn 50% nhu cầu nước sạch cho toàn Thành phố Hồ Chí Minh – một đô thị hơn 10 triệu dân với nhu cầu sử dụng nước tăng đều hằng năm, vai trò “trung tâm điều tiết” của Nhà máy trở nên đặc biệt quan trọng khi phải đảm bảo sự ổn định trong mọi tình huống, kể cả khi các nhà máy khác trong hệ thống gặp sự cố.
Để giữ “trái tim không lỗi nhịp”, đội ngũ vận hành đã xây dựng và áp dụng quy trình kiểm soát chất lượng nước nghiêm ngặt: đo kiểm định kỳ, kiểm tra chất lượng nước tại các điểm sử dụng trên mạng lưới, theo dõi các chỉ tiêu hóa lý – vi sinh hằng giờ trong suốt quá trình vận hành. Mục tiêu xuyên suốt là đảm bảo nước sạch đạt mức tốt nhất, thậm chí vượt quy chuẩn của Bộ Y tế, hướng đến tiêu chuẩn “có thể uống trực tiếp tại vòi”
Một trong những giá trị cốt lõi làm nên sức mạnh của Nhà máy nước Thủ Đức chính là tinh thần sáng kiến, cải tiến kỹ thuật. Nhà máy là đơn vị dẫn đầu toàn ngành khi sở hữu 60% tổng số sáng kiến của SAWACO, đóng góp hơn 13 tỷ đồng giá trị làm lợi chỉ trong 10 năm gần đây. Nhiều sáng kiến tiêu biểu mang lại hiệu quả trực tiếp như: Gia công chế tạo phụ tùng thay thế (khớp nối, cao su coupling cho bơm chính; Cải tiến phương pháp đấu nối máy biến thế giữ nguồn điện liên tục; Điều chỉnh chế độ vận hành tối ưu cho Trạm bơm Hóa An. Đây không chỉ là những giải pháp kỹ thuật, mà còn phản ánh trí tuệ tập thể, tinh thần chủ động và lòng tự hào nghề nghiệp của nhiều thế hệ cán bộ kỹ thuật.
Nhà máy nước Thủ Đức còn là “cái nôi đào tạo nhân lực” cho cả ngành cấp nước TP.HCM. Nhiều thế hệ kỹ sư, cán bộ kỹ thuật đã trưởng thành từ môi trường này, đóng góp vào nhiều công trình và dự án lớn của SAWACO. Cùng với đó là các phong trào công đoàn, hoạt động cộng đồng, đền ơn đáp nghĩa, hỗ trợ người nghèo, các phong trào thi đua yêu nước… tạo nên nét văn hóa nội bộ đặc trưng – nơi mỗi người lao động đều thấy rõ trách nhiệm xã hội và giá trị nghề nghiệp của mình
Những nỗ lực ấy đã được ghi nhận bằng hàng loạt danh hiệu cao quý: Huân chương Lao động hạng III (1998); Huân chương Lao động hạng II (2003); Huân chương Lao động hạng I (2009); Danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới (2020).
Tầm nhìn tương lai hòa nhập kỷ nguyên đô thị thông minh
Kỷ niệm 59 năm thành lập Nhà máy nước Thủ Đức (12/12/1966 – 12/12/2025) không chỉ là dịp nhìn lại quá trình phát triển mà còn là bước khởi đầu cho giai đoạn đổi mới tiếp theo của Nhà máy nước Thủ Đức trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh hướng đến đô thị thông minh, phát triển bền vững.
Theo quy hoạch, Nhà máy nước Thủ Đức sẽ tiếp tục mở rộng công suất thông qua các dự án trọng điểm: Giai đoạn IV (2018 – 2023) nâng công suất thêm 300.000 m³/ngày; Giai đoạn V (2023 – 2025/2028) nâng công suất thêm 500.000 m³/ngày. Các dự án này hướng đến mục tiêu bảo đảm an ninh nguồn nước cho một đô thị hơn 11 triệu dân, mở rộng khả năng truyền dẫn từ nguồn sông Đồng Nai và tối ưu hóa toàn bộ quá trình xử lý bằng các công nghệ hiện đại.
Trong tương lai gần, Nhà máy nước Thủ Đức đặt mục tiêu nâng cấp toàn bộ hệ thống tự động hóa (SCADA thế hệ mới); Tiếp tục triển khai các điểm quan trắc chất lượng nước thông minh trên mạng lưới; Tăng hiệu quả điều tiết bằng mô hình thủy lực số hóa, hỗ trợ dự báo biến động nguồn nước và điều phối sản lượng theo thời gian thực; Từng bước ứng dụng AI trong dự báo chất lượng nguồn nước mùa mưa – mùa khô.
Đây là bước chuyển dịch quan trọng để Nhà máy nước Thủ Đức trở thành nhà máy nước thông minh tiên phong của Việt Nam hướng đến mục tiêu chung của SAWACO là cung cấp nước uống tại vòi đạt quy chuẩn chất lượng.
Từ những đường ống thép đầu tiên đến hệ thống xử lý hiện đại, từ những ngày gian khó sau 1975 đến thời kỳ công nghệ 4.0, Nhà máy nước Thủ Đức luôn giữ vững sứ mệnh cao đẹp: Đảm bảo nguồn nước sạch đạt quy chuẩn chất lượng của Bộ Y tế, đồng hành cùng sự phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh. Với truyền thống bền bỉ, tinh thần sáng tạo và tầm nhìn chiến lược, Nhà máy nước Thủ Đức tiếp tục sải rộng cánh bay, giữ vững vị thế “cánh chim đầu đàn” của ngành cấp nước Việt Nam, đóng góp vào mục tiêu xây dựng một thành phố văn minh, hiện đại, bền vững trong tương lai.
Bài: Hạnh Nguyên - BP Truyền thông SAWACO
Ảnh: Nhà máy nước Thủ Đức cung cấp
Toàn cảnh NMN Thủ Đức nhìn từ trên cao
Công tác bảo trì Trạm bơm tại Nhà máy
Công trình cải tạo bể lắng số 6 và số 7
Trạm tiếp nhận bùn bể lắng tại Nhà máy
Trang bị bộ điều khiển điện cho hệ thống van hồ lọc tại Nhà máy
Silo của hệ thống châm vôi bột tại Nhà máy